KESJULY18

2018-12-01 11:30:20
«Τι κάνουν αυτοί οι άνθρωποι, κυρία;» H ιστορική αναβίωση στην εκπαιδευτική πράξη

«Τι κάνουν αυτοί οι άνθρωποι, κυρία;» H ιστορική αναβίωση στην εκπαιδευτική πράξη


ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΜΙΤΛΕΤΤΟΝ*

Η ιστορική αναβίωση, ή reenactment, είναι όρος νεοφανής και ορίζεται ως  αναβίωση ή αναπαράσταση πτυχών της ιστορίας. Στην αρθρογραφία ορίζεται ως λαϊκή πρακτική, ή λαϊκή ιστορία, καθώς μπορεί να προσφέρει στους συμμετέχοντες, αλλά και σε μεγάλη μάζα θεατών, αυθεντικές εμπειρίες συμμετοχής στην ιστορία, π.χ. το να ζήσουν μια μεγάλη μάχη του παρελθόντος ή να βρεθούν σε ένα μεσαιωνικό χωριό γνωρίζοντας τα επαγγέλματα, την αρχιτεκτονική, την ενδυμασία, τις διατροφικές συνήθειες, τις περιστάσεις του πολέμου, της ψυχαγωγίας.

  Το μεγάλο ζήτημα είναι ότι από τη μια οι αναβιώσεις αμφισβητούνται ως γνήσια πηγή ιστορικής γνώσης, καθώς πιστεύεται ότι τους προσδίδεται ως επί το πλείστον φολκλορικός - τουριστικός χαρακτήρας, άρα υπερισχύει σε αυτές το στοιχείο του εντυπωσιασμού και της απόκλισης από την ιστορική αλήθεια. Επομένως οι αναβιωτές θεωρούνται περισσότερο λάτρεις και λιγότερο εξηγητές της ιστορίας, που την ερμηνεύουν και την αναπαριστούν ελεύθερα, κατά το δοκούν και χωρίς ιστορική τεκμηρίωση, με όφελος καθαρά προσωπικό – ψυχολογικό μέσα από τη συναισθηματική τους συμμετοχή.   

  Από την άλλη είναι το στρατόπεδο εκείνων που πιστεύουν ότι  οι αναβιώσεις μπορούν να δημιουργήσουν ιστορικές αναφορές και να προσφέρουν κατανόηση του παρελθόντος τόσο για τους συμμετέχοντες όσο και για τους θεατές. Σύμφωνα με την εκδοχή αυτή, οι αναβιωτές, είτε αναπαριστούν μάχη, είτε μια κοινωνική περίσταση, είτε αναδημιουργούν ένα αντικείμενο, κτίσμα ή χώρο, την οποιαδήποτε ιστορική συνθήκη, προσπαθούν να είναι ιστορικά πιστοί και αυτό μπορεί να αποτελέσει κλειδί για την αντίληψη της ιστορίας. Δεν είναι τυχαίο ότι η αισθητοποίηση του παρελθόντος με αυτή τη μορφή φαίνεται να «βρίσκεται στα θεμέλια της σύγχρονης ιστορικής σκέψης». Το ζήτημα είναι κατά πόσο η αναβίωση μπορεί να προσφέρει κάτι περισσότερο από ένα συναρπαστικό θέαμα ή εμπειρία, κατά πόσο μπορεί να προσφέρει μόνιμη, εύκολη και καινούργια γνώση στους νέους ανθρώπους. Κατά πόσο μπορεί να είναι «affective» - επι-δραστική και όχι «affective» – συγκινησιακή. Αν υποθέσουμε ότι μπορεί, είναι δυνατόν να ενσωματωθεί στην εκπαιδευτική πράξη; Πώς;

  Η εκπαιδευτική πράξη είναι από μόνη της περιορισμένη και περιοριστικοί παράγοντες είναι ο συρρικνωμένος διδακτικός χρόνος, η στοχοθεσία και η οργάνωση του εκπαιδευτικού, οι παγιωμένες αντιλήψεις των μαθητών για την ιστορία και το πόσο «δύσκολο» μάθημα είναι. Είναι σαφές, παρά ταύτα, ότι τρεις είναι οι δημοφιλέστεροι τρόποι με τους οποίους συνδυάζεται ή μπορεί να συνδυαστεί η αναβίωση με τη διδασκαλία της ιστορίας:

α) η προβολή οπτικογραφημένων αποσπασμάτων αναβιώσεων ή ταινιών,

β) η επίσκεψη σε αρχαιολογικούς χώρους,

γ) η δημιουργία προβλημάτων με τα οποία ζητείται από τους μαθητές να μπουν στη θέση ενός ιστορικού προσώπου - η προσπάθεια ανακατασκευής ή αναπαράστασης.

  Οι οπτικογραφημένες αναβιώσεις και οι ταινίες μπορούν πραγματικά να μεταφέρουν τον θεατή στο κλίμα μιας αλλοτινής εποχής και να του δώσουν το αίσθημα της συμμετοχής, παρά ταύτα, επικρατεί συχνά η υποψία ότι «αυτό που βλέπουμε είναι στημένο», ψεύτικο, μεγαλοποιημένο και, ως εκ τούτου, δεν μπορεί να προσφέρει πραγματική γνώση. Ακόμα θυμάμαι την επισήμανση των μαθητών μου: «μα είναι αληθινοί οι στρατιώτες; Τα κανόνια λειτουργούν στ’ αλήθεια;»  Βεβαίως η απόκλιση από την ιστορική αλήθεια είναι πολύ μεγαλύτερη στην περίπτωση των κινηματογραφικών ταινιών, οι οποίες αποτελούν καλλιτεχνική έκφραση μέσα από την προσωπική ματιά του σκηνοθέτη.

  Οι αρχαιολογικοί χώροι πάλι αναιρούν την ίδια την έννοια της ανα-βίωσης. Συνήθως αποτελούν το σκηνικό όπου συντελέστηκε η ιστορία ή τον χώρο όπου φυλάσσονται τα θραύσματά της, τα οποία ναι, μπορούν να παράσχουν ιστορική γνώση – πληροφορία, αλλά δεν μπορούν πάντα να μεταφέρουν στον ιστορικό χρόνο και χώρο. Και εφόσον δεν πρόκειται για έμψυχο υλικό, είναι δυσκολότερο να βοηθήσουν τον μελετητή να βιώσει το ιστορικά γεγενημένο. Πρόκειται για μια όχι βιωματική απεικόνιση της ιστορίας. Το βίωμα, όμως, είναι συμμετοχή και απαιτείται εκσυγχρονισμός των μουσειακών – αρχαιολογικών χώρων, ώστε ο επισκέπτης να αισθάνεται ότι ζει το ιστορικό συμβάν - συνθήκη και να γνωρίζει μετέχοντας, αλλά και ο μαθητής να μην θεωρεί την επίσκεψη στο μουσείο ως επίσκεψη σε κολαστήριο ή σε άλαλες πέτρες και αγάλματα.

  Από την άλλη τα προβλήματα του τύπου «είστε πρεσβευτής ενός βαλκανικού κράτους το 1912. Γράψτε μια σύντομη επιστολή προς τον Σουλτάνο εξηγώντας του γιατί ζητάτε να προβεί σε εδαφικές ρυθμίσεις» φαίνονται να καλούν τον μαθητή να εμπλακεί άμεσα στην ιστορία καλώντας τον να υποδυθεί ένα ιστορικό πρόσωπο. Είναι λογικό ότι έτσι θα του εντυπωθούν γνώσεις, αλλά και ότι θα καλλιεργηθεί η ιστορική σκέψη: το γιατί, το πώς. Το πρόβλημα εδώ είναι ότι συνήθως ζητείται από τον μαθητή να ταυτιστεί με το πρόσωπο «που έχει δίκιο» και στα διδακτικά βιβλία πάντα υπάρχει «αυτός που έχει δίκιο». Γιατί δεν θα ζητούσαμε από τους μαθητές μας να υποθέσουν ότι είναι ο Σουλτάνος και ότι απαντούν με επιστολή στους πρέσβεις των βαλκανικών κρατών. Ούτε ότι είναι ο εικονομάχος αυτοκράτορας που βγάζει λόγο για να πείσει τον λαό να καταδιώξει τους εικονολάτρες. Θα είχε ίσως μεγαλύτερο ενδιαφέρον αν τους ζητούσαμε να δουν την ιστορία και από την άλλη πλευρά. Έπειτα με την πρακτική αυτή εξετάζουμε περισσότερο τον γραπτό επικοινωνιακό τους λόγο και την ικανότητα ανάπτυξης επιχειρηματολογίας και λιγότερο την ιστορική σκέψη, ενώ η μέθοδος της υπόδυσης ρόλου θεωρείται πλέον χρονοβόρα, δύσκολα εφαρμόσιμη και πιο ταιριαστή σε περιπτώσεις διδασκαλίας θεατρικού κειμένου ή  σε μικρότερες ηλικίες. Το χειρότερο είναι ότι με τη μέθοδο αυτή εύκολα μπορούμε να περάσουμε στον χώρο της υποθετικής ιστορίας.

  Αλλά τι κάνουμε με την ουσιαστική αναβίωση; Μπορούμε στην πραγματικότητα να ζητήσουμε από τους μαθητές μας να παρακολουθήσουν μια ζωντανή και όχι οπτικογραφημένη αναβίωση ή να συμμετάσχουν σε μια αναβίωση; Το πρώτο φαίνεται εξαιρετικά δύσκολο. Το δεύτερο είναι επίσης δύσκολο και χρονοβόρο, αν και ασφαλώς πιο δελεαστικό. Και σαφώς η ανακατασκευή (ενός αντικειμένου ή έργου τέχνης) ή η αναπαράσταση μιας οποιασδήποτε ιστορικής συνθήκης στο σχολείο (που είναι αναβίωση) είναι δραστηριότητες απείρως δημιουργικότερες και παρέχουν ιστορική γνώση.

  Ενώ υπάρχει πάντοτε το πρόβλημα της ιστορικής απόκλισης, είτε παρακολουθούμε είτε συμμετέχουμε σε μια αναβίωση, δεν μπορούμε να παραγνωρίσουμε ότι η ένταξή της στην εκπαιδευτική πράξη με όλους αυτούς τους τρόπους μπορεί να έχει αδιαμφισβήτητα οφέλη. Γιατί μέσα από τη συμμετοχή – βίωση επιτυγχάνεται σε μεγαλύτερο βαθμό η κατανόηση. Άλλο να διαβάζεις για τη σημασία του στρατηγικού σχεδιασμού στη ναυμαχία της Σαλαμίνας, άλλο να τον βλέπεις σε διαδραστικό χάρτη, άλλο να παρακολουθείς αναπαράσταση της ναυμαχίας. Αν υπάρχει μια κλίμακα κατανόησης, το καθένα οδηγεί σε διαφορετική βαθμίδα. Πέρα από την κατανόηση, όμως, είναι και το άνοιγμα πολλών διαφορετικών πτυχών από εκείνες στις οποίες περιορίζεται αναγκαστικά ένα διδακτικό βιβλίο (τα αίτια, το γεγονός και τα μικρογεγονότα που το συναποτελούν, τα αποτελέσματα – την επίδραση). Μα πώς ντύνονταν αυτοί οι άνθρωποι, τι έτρωγαν, πώς πολεμούσαν, τι πίστευαν, τι ήθελαν, πώς ζούσαν, πώς ήταν τα σπίτια τους;

  Ύστερα είναι ο ιστορικός χρόνος. Οι αναβιωτές παραδέχονται ότι έρχεται μια στιγμή που ο ιστορικός χρόνος γίνεται μια ευθεία γραμμή και δεν υπάρχει χάσμα μεταξύ του παρελθόντος και του παρόντος. Έρχεται μια στιγμή που αισθάνονται ότι παρελθόν και παρόν γίνονται ένα. Ζουν στο παρελθόν, καταφέρνουν να κάνουν  τη μετάβαση και αυτό μπορεί να μην συντελεί στο να αποκτηθεί η ιστορική γνώση ως πληροφορία, αλλά σίγουρα συντελεί στο να αναπτυχθεί η ιστορική σκέψη. Όταν συμμετέχεις σε μια αναβίωση, καλείσαι να πάρεις αποφάσεις, στο πλαίσιο του ιστορικού σου ρόλου και αυτό από μόνο του είναι μια καταβύθιση στην ιστορία. Αναγκάζεσαι να κατανοήσεις, ως ιστορικό πρόσωπο και ως σκεπτόμενος άνθρωπος, πώς και γιατί πρέπει να λειτουργήσεις έτσι και όχι αλλιώς. Αυτό είναι η κατανόηση και ο προβληματισμός για κάτι βαθύτερο από το απλό «τι κάνουν αυτοί οι άνθρωποι, κυρία;» Είναι ο προβληματισμός για τα ίδια τα γεγονότα και τι τα προκαλεί ή τα διαμορφώνει. Είναι ο προβληματισμός για τον ίδιο τον ιστορικό χρόνο και τη φύση της ιστορίας. (Είναι μια σειρά από αίτια και αποτελέσματα που επαναλαμβάνονται και διαφαίνονται και στο σήμερα;) Είναι ο προβληματισμός για τον ρόλο του ανθρώπου στη διαμόρφωσή της. Όχι «τι κάνουν αυτοί;», μα «τι κάνουμε εμείς τώρα και πάντα;». Είναι η ιστορία που μας επηρεάζει τελικά ή εμείς επηρεάζουμε την ιστορία; Είναι η σχέση μας «affective» - επι-δραστική ή «affective» - συγκινησιακή; Εν τέλει η μεγάλη πρόκληση είναι να δούμε και πόσο διαφορετικούς μας κάνει αυτού του είδους ο προβληματισμός, αν αξίζει τον κόπο να μπούμε σε αυτόν.

   Ενώ οι ανά τον κόσμο αναβιωτές υποστηρίζουν ότι η ιστορία δεν έχει ειπωθεί ακόμα και ότι προσφέρουν και ζουν νέες αφηγήσεις και ερμηνείες της, ή φωτίζουν άγνωστες πτυχές της, υπάρχουν κι εκείνοι που πιστεύουν ότι οι νέοι δεν ελκύονται από τις αναβιώσεις, παρά μόνον από την τεχνολογία (αναβιώσεις μέσω βιντεοπαιχνιδιών ίσως;), και αυτό υπονομεύει το ίδιο το μέλλον της αναβίωσης που τείνει να καταλήξει χόμπι μεγαλύτερων σε ηλικία ανθρώπων. Αλλά πιστεύω ότι μπορεί να μπει και νέο αίμα στη συναρπαστική εμπειρία της αναβίωσης. Επίσης πιστεύω ότι δεν είναι η τεχνολογία που λειτουργεί ανασταλτικά στην ένταξη της μεθόδου στη διδασκαλία. Το πραγματικό πρόβλημα των εκπαιδευτικών είναι ο χρόνος. Η έλλειψη πραγματικού ελεύθερου χρόνου για δημιουργία. Πώς μπορεί να χωρέσει ο ιστορικός χρόνος στον διδακτικό; Και τι κάνουμε εμείς με την ιστορία που ξεχειλίζει και μας περισσεύει;

*Λύκειο Α΄ Εθνάρχη Μακαρίου Γ΄ Πάφου

Αφιερωμένο στους αναβιωτές που μπορούν να γίνονται δάσκαλοι και στους δασκάλους που μπορούν να γίνονται αναβιωτές.

Πηγέςμιααφορμή:

*Αgnew Vanessa, «History’s affective turn: Historical reenactment and its work in the present», Rethinking History, The Journal of Theory and Practice, vol. 11, Issue 3, p. 299-312, 2007

*Auslander Mark, «Touching the Past: Materializing Time in Traumatic “Living History” Reenactments», Signs and Society, vol. 1, Issue 1, p. 161-183, March 2013

*Bouchard Evelyne, «Historical Reenactment: A Fascinating Hobby», ameriquefrancaise.org

*Rose Jane, «13 Secrets of Historical Reenactors», mentalfloss.com, 2017

Sacco Nick, «What is the Future of Historical Reenacting in Public History?», pastexplore.wordpress.com

*Schons Mary, «The Past in the Present», nationalgeographic.org, 2011


Αφήστε ένα σχόλιο

  • Υποχρεωτiκά πεδία *


If you have trouble reading the code, click on the code itself to generate a new random code.
 

Αφροδίτη Αθανασοπούλου
Tue December 04, 2018, 14:39:01
Εξαιρετικό άρθρο.

FREDERICKJULY18
ucaln2prtyxia
 Cyprus School of Molecular Medicine
kaitomia-ereyna ucy
TEPAKFEB19
NEAPJUL17
MIMJUL
ALEXANDER19
HPJETPRO
THEOLOGIKISXOLI
CDA2018
INTERCOLLEGE9
PROGNOSIS9
MARTIME
FORUMMARCH
global
CYIMASTER
Middlesex2016