KESAISTHTIKI18

2017-07-03 16:43:22
Για τη νέα έκδοση των Κυπριακών Δημοτικών Τραγουδιών του Νέαρχου Κληρίδη

Για τη νέα έκδοση των Κυπριακών Δημοτικών Τραγουδιών του Νέαρχου Κληρίδη


ΤΟΥ ΜΙΧΑΛΗ ΠΙΕΡΗ*

Η ιστορική δίτομη έκδοση των Κυπριακών Δημοτικών Τραγουδιών του Νέαρχου Κληρίδη, η οποία εξυπηρέτησε την επιστήμη της φιλολογίας και της λαογραφίας επί μισό αιώνα, απαιτούσε μια νέα εκδοτική παρουσίαση στη βάση των σημερινών επιστημονικών αντιλήψεων. Έτσι, η παρούσα νέα έκδοση του πολύτιμου αυτού έργου ακολούθησε τις εξής φιλολογικές αρχές:

α) Την παρουσίαση ενός νέου κειμένου, το οποίο πληκτρολογήθηκε εξαρχής σε νέα γραμματοσειρά, στη βάση της υιοθέτησης του μονοτονικού, της εξομάλυνσης και του συγχρονισμού της ορθογραφίας·

β) τον τυπογραφικό εκσυγχρονισμό της έκδοσης με την καλύτερη δυνατή διάταξη και προβολή του κειμένου των δημοτικών τραγουδιών (μονόστηλη διάταξη όπου υπήρχε δίστηλη, ώστε ν’ αναπνέει το κείμενο, αλλαγή σελίδας σε κάθε νέο τραγούδι)·

γ) τη συμπλήρωση του corpus των δημοτικών τραγουδιών, που συνέλεξε και εξέδωσε ο Κληρίδης, με όσα δημοτικά τραγούδια δεν συμπεριλήφθηκαν στους δύο τόμους των Κυπριακών Δημοτικών Τραγουδιών (του 1967 και του 1968), αλλά είχαν δημοσιευτεί σε περιοδικά έντυπα πριν είτε, κυρίως, μετά την έκδοση των Κυπριακών Δημοτικών Τραγουδιών ·

δ) την αφαίρεση από την νέα έκδοση του «Αφιερώματος στον Ν. Κληρίδη» το οποίο προτάσσεται στον πρώτο τόμο των Δημοτικών Τραγουδιών ως «Μέρος Α΄» με τίτλο «Τιμητικές Συνεργασίες». Το αξιόλογο αυτό αφιέρωμα στον «γνήσιο Έλληνα διδάσκαλο» και στον «ακαταπόνητο συλλέκτη και οτρηρό μελετητή», όπως δικαίως χαρακτήρισε τον Νέαρχο Κληρίδη ο Κωνσταντίνος Σπυριδάκις, τυπώνεται σε χωριστό τόμο·

ε) την αφαίρεση, επίσης, από τη νέα έκδοση, τεσσάρων κειμένων του Κληρίδη που τα ενέταξε o ίδιος σε μία ενότητα την οποία τιτλοφόρησε «Ο Επίλογος».

Τα τέσσερα αυτά κείμενα που αφορούν στη βιογραφία, στην εργογραφία και στην προσωπικότητα του Νέαρχου Κληρίδη (διδασκαλική δράση και πνευματικές εκδηλώσεις) κρίθηκε προτιμότερο να συστεγαστούν σε χωριστό τόμο μαζί με το αφιέρωμα του 1967 το οποίο περιλαμβάνει εφτά συνεργασίες από σημαντικές προσωπικότητες των κυπριακών γραμμάτων: Κωνσταντίνου Σπυριδάκι, Κύπρου Χρυσάνθη, Παναγιώτη Παττίχη, Θεόδωρου Παπαδόπουλου, Άνθιμου Πανάρετου, Αγγελικής Γ. Πιερίδου και Γεωργίου Παπαχαραλάμπους.

στ) Διατηρούνται στη θέση τους και εκδίδονται όλα τα εισαγωγικά ή άλλα επεξηγηματικά σημειώματα του συγγραφέα και επανεκδίδεται ενοποιημένο το «Λεξιλόγιον» των δύο τόμων της πρώτης έκδοσης, εμπλουτισμένο με λήμματα τα οποία προέρχονται από τα νέα ποιήματα που ενσωματώνονται στην νέα έκδοση. Και φυσικά ενοποιούνται τα περιεχόμενα.

***

Υπ’ αυτούς τους όρους, η νέα έκδοση ξεκινά με το μεστό επιστημονικά και συναισθηματικά κείμενο του ίδιου του Νέαρχου Κληρίδη, το οποίο τιτλοφορείται «Αντί προλόγου» και το οποίο στην έκδοση του 1967 το συναντούμε στη σελίδα 65 κ.ε.

Είναι προφανές, με βάση την πιο πάνω περιγραφή, ότι η κύρια εκδοτική πρωτοβουλία είναι ότι δεν διατηρείται ο δίτομος χαρακτήρας της πρώτης έκδοσης, καθώς ο αριθμός των σελίδων επιτρέπει τη συσσωμάτωσή τους σ’ ένα τόμο, κάτι σαφέστατα πιο πρακτικό και πιο λειτουργικό.

Η νέα έκδοση διατηρεί, ωστόσο, τη θεματική κατάταξη και συνεπώς τη δομική άρθρωση που είχε προκρίνει ο Ν. Κληρίδης, διορθώνοντας σιωπηρά κάποιες αβλεψίες στην αρίθμηση των εσωτερικών ενοτήτων. Έτσι, η νέα έκδοση έχει μια τριμερή δομή, με έξι θεματικές κατηγορίες το πρώτο μέρος (που αντιστοιχεί στον πρώτο τόμο της αρχικής έκδοσης), δεκατρείς θεματικές κατηγορίες το δεύτερο μέρος (που αντιστοιχεί στο δεύτερο τόμο) και εφτά θεματικές κατηγορίες το τρίτο μέρος (= τα αθησαύριστα).

Ο ενιαίος αυτός τόμος συμπληρώνεται με το «Γλωσσάρι» στο οποίο, έχει ενοποιηθεί το «Λεξιλόγιο» του Α΄ και Β΄ τόμου, καθώς και το υποσελίδιο γλωσσάρι των αθησαύριστων κειμένων με το οποίο ο Κληρίδης συνόδευσε την πρώτη δημοσίευσή τους σε περιοδικά. Προστέθηκε επίσης ένας αριθμός λημμάτων που αφορούν σε λέξεις τις οποίες ο Κληρίδης θεώρησε ότι δεν απαιτούν κάποιαν επεξήγηση, αλλά που κρίναμε ότι για το σημερινό αναγνώστη είναι πιθανόν να παρουσιάζουν ορισμένες δυσκολίες κατανόησης. 

***

Οι Πηγές του Κληρίδη είναι κατά κύριο λόγο προφορικές, αλλά συχνά και έντυπες. Ως προς τις πρώτες είναι αποκαλυπτικά όσα ο ίδιος γράφει στον πρόλογό του της έκδοσης του 1967. Ότι δηλαδή το επάγγελμα του δασκάλου, και ιδιαίτερα οι διορισμοί του σε σχολεία της υπαίθρου, τον έκαναν να μην αφήσει ευκαιρία αχρησιμοποίητη, προκειμένου να καταγράψει λαογραφικό υλικό οποιασδήποτε μορφής. «Βρήκα εκεί άφθονο λαογραφικό υλικό και με τη συχνή επαφή μου με όλους τους κατοίκους, οι οποίοι τότε ένιωθαν υποχρέωση να καλέσουν στο σπίτι τους τον δάσκαλο του χωριού, λεηλάτησα πραγματικά τον πλούτο εκείνο, [η υπογράμμιση δική μου] και αυτό μπορεί να αποδειχτεί από δημοσιεύματά μου».

Την απόφασή του για τη χρήση και έντυπων πηγών (δηλαδή τη συλλογή και δημοσιευμένων παραλλαγών) την υποστηρίζει η υιοθέτηση μιας βασικής μεθοδολογικής υπόδειξης του πατέρα της Ελληνικής Λαογραφίας Νικολάου Πολίτη: «Ο φόβος επαναλήψεως γνωστών προεκδεδομένων δεν εμποδίζει την αναδημοσίευσιν.» Με τη ρήση αυτή του Πολίτη, την οποία ο Κληρίδης προτάσσει στο εξώφυλλο των δύο αυτοτελών εκδόσεών του, κατοχυρώνει την απόφασή του ν’ αντλήσει το υλικό του όχι μόνο από προφορικές αλλά και από έντυπες πηγές, παραπέμποντας ωστόσο σχολαστικά στις τελευταίες. Αυτό αποκτά συχνά μιαν ενδιαφέρουσα αξία γιατί δίνει τη δυνατότητα στον μελετητή ή τον ειδοποιημένο αναγνώστη να συγκρίνει τη νέα, άγνωστη παραλλαγή που φέρνει στο φως ο Κληρίδης με τις ήδη δημοσιευμένες παραλλαγές.

Τη μέθοδό του συλλογής της λαογραφικής ύλης την περιγράφει ο ίδιος ο συγγραφέας. Δούλεψε, μας λέει, σε τρία επίπεδα. (α) διά της προσωπικής του αλληλογραφίας (β) διά των παρακινήσεων μέσω των στηλών του περιοδικού του «Η Χαρά των Παιδιών» και (γ) διά της επιτόπιας έρευνας, κατόπιν προσωπικών επισκέψεών του σε χωριά:

***

H μακρά εμπειρία του Νέαρχου Κληρίδη στη συλλογή και τη μελέτη του δημοτικού μας τραγουδιού, του έδωσε τη δυνατότητα να παρατηρεί με ακρίβεια τα βασικά συστατικά του στοιχεία, ν’ αντιλαμβάνεται τη σημασία τους για τη διαμόρφωση και τη θέση που αυτά δικαίως κατέχουν στη συνείδηση του λαού της Κύπρου, αλλά και να διατυπώνει καίριες παρατηρήσεις τόσο για το περιεχόμενο όσο και για την τέχνη του δημοτικού τραγουδιού, όπως για παράδειγμα οι εξής δύο:

α) «Μέσα στα τραγούδια αυτά μπορεί κανείς να διακρίνει τη συναισθηματική ζωή των Κυπρίων, τη φιλοσοφική τους σκέψη, τη σατυρική διάθεση, την ηθική υπόσταση, και γενικά τη διάθεση προς το τραγούδι».

β) «Ο στίχος του Κυπριακού τραγουδιού, απλός και λιτός σαν την ψυχή του ανθρώπου της υπαίθρου, δε ξέρει από ψευτίσματα και υποκρισίες, φτιασιδώματα και λογής λογής σοβατίσματα».

***

Αναμφίβολα, ο Ν. Κληρίδης (1892-1969) κατάκτησε με την αξία του μιαν υψηλή θέση ανάμεσα στη μακριά σειρά των άξιων σκαπανέων (Κυπρίων και Ελλαδιτών) της κυπριακής ιστοριογραφίας και λαογραφίας και εμπλούτισε θετικά την προσφορά τους. Δικαίως μπορεί να συναριθμηθεί μαζί τους Αθανάσιο Σακελλάριο (1826-1901), Κ. Ν. Σάθα (1842-1914), Γεώργιο Λουκά (1843-1925), Σίμο Μενάρδο (1872-1933), Ξενοφώντα Φαρμακίδη (1875-1943), Αθηνά Ταρσούλη (1884-1975), Χρ. Παντελίδη (1889-1946), Γεώργιο Παπαχαραλάμπους (1897-1990), Άνθιμο Πανάρετο (1898-1981), Παύλο Ξιούτα (1908-1991) Μάγδα Κιτρομηλίδη (1919-2004), Θεόδωρο Παπαδόπουλλο (1921-2016), κ.ά.

***

Η μεγάλη προσφορά του Νέαρχου Κληρίδη στη μελέτη των Κυπριακών Δημοτικών Τραγουδιών έγκειται στο γεγονός ότι ανακάλυψε και έφερε στο φως της δημοσιότητας μεγάλο αριθμό άγνωστων στην επιστήμη των δημοτικών τραγουδιών της Κύπρου, αλλά και πολλές άγνωστες παραλλαγές γνωστών και δημοσιευμένων παραλλαγών. Χαλκέντερος και εργασιομανής αξιοποίησε θετικά τα προνόμιο του διδασκαλικού επαγγέλματος, τη διακίνηση δηλαδή σε διάφορες περιοχές της Κύπρου και έγινε ο κατ’ εξοχήν συστηματικός συλλέκτης δημοτικών τραγουδιών με επιτόπια έρευνα (καθώς βέβαια και άλλου λαογραφικού υλικού: παραμύθια, ήθη και έθιμα, γητειές, ξόρκια, κλπ.), τα οποία μελετούσε, κατέτασσε σε κατηγορίες και τα δημοσίευε στα περιοδικά της εποχής του, προετοιμάζοντας την ιστορική δίτομη έκδοση που, αναθεωρημένη, την επανεκδίδουμε σήμερα.

Η νέα έκδοση των Κυπριακών Δημοτικών Τραγουδιών του Νέαρχου Κληρίδη απευθύνεται στον ειδικό μελετητή αλλά και στο πλατύ αναγνωστικό κοινό, ιδίως αυτό της εποχής μας στο οποίο περιλαμβάνονται μαθητές, φοιτητές, φιλόλογοι και λογής λόγιοι, οι οποίοι επιθυμούν να γνωρίσουν τους θησαυρούς της λαϊκής ψυχής των ανθρώπων του τόπου μας.

Η συλλογή, η μελέτη και η έκδοση των Δημοτικών μας Τραγουδιών, αποτελεί την κορυφαία στιγμή στο πολυποίκιλο και πολυσχιδές έργο του Νέαρχου Κληρίδη. Ως γνήσιος ευπατρίδης, ανάλωσε την ζωή του στην υπηρεσία της πατρίδας του. Ειδικότερα, όλη του η ζωή υπήρξε με πάθος αφιερωμένη σε ό,τι ο ίδιος ονόμασε «Πνευματική άνοδος» του τόπου του. Αυτός ήταν ο τρόπος του, να συμβάλει με όλες τις δυνάμεις του στην ανύψωση του πνευματικού επιπέδου της πατρίδας του, θεωρώντας μάλιστα ότι αυτό ήταν Χρέος του, γιατί μόνο έτσι θα αποπλήρωνε «το ψωμί με το οποίον τον έθρεψε ο τόπος του».


[1] Ο Μιχάλης Πιερής είναι ποιητής και νεοελληνιστής. Το παρόν κείμενο στηρίζεται στην εισαγωγή του στην πρόσφατη νέα έκδοση των Κυπριακών Δημοτικών Τραγουδιών του Νέαρχου Κληρίδη (Ίδρυμα Νέαρχου Κληρίδη, Λευκωσία 2017). 

Για τη νέα έκδοση των Κυπριακών Δημοτικών Τραγουδιών του Νέαρχου Κληρίδη


Αφήστε ένα σχόλιο

  • Υποχρεωτiκά πεδία *


If you have trouble reading the code, click on the code itself to generate a new random code.
 

FREDERICK-EX
ucaln2prtyxia
 Cyprus School of Molecular Medicine
kaitomia-ereyna ucy
MA/MSc2018
NEAPJUL17
INTERCOLLEGE
MIDMA
TONERAOS
THALIS
CDA2018
PAJUNE18
MARTIME
AIGAIA
FORUMMARCH
global
ALEXANDERJULY18
OPAPCYPRUS
MOECEE
Middlesex2016